|
L.D. Vabeihruasa. JNTU, Hyderabad
He thupui hi ka hriat vang leh thiam vanga ziak ka nih lova, Mizo thalaite dinhmun that zawk theih nana mi thiam zawk leh a fing zawk te cho chhuah nan chauha a sih hawngtu tal a nih beiseiin run dalah ka rawn chhawp chhuak ve mai mai a ni e.
Suangtuahna mitthla Mipui zing kara tei kual nuai nuai thalai te ka thlir mek laiin suangtuahna thlarau chuan min lo bual a leh ta emaw tih tur khawpin min hruai kawi nasa ta mai. Ka mumal lo hialin ka hria. Chungzingah chuan tlangval fel tak tak, lal chhungkaw fatlum tiat zeta duhawm leh chhuanawm tak tak, tu pawi mah sawi tum lem lo ang mi te pawh hmuh tur an awm nual. Inkhawm tur tih takah an nalh hlawm tho tho bawk a, luh ruala pulpit tlang atanga ‘Nangni rul thlah te u...’ tiha min han an khum bawrh bawrh pawha huat hlawh loh tur khawpa mawi te an ni. An nula te lah chu 'an bahsam tha sei hniang' mawi tak te chuan inngaitlawm takin lalber thupek ang mai hian an dar te chu an vaw thla dep dep a. Han en mai chuan 'Chawlhni tuka vawksa rep, ‘boss pumpui’ lama thawn liam thlak tawh, kuhva hring han um tir zui leh hrep' hnua naupangho Sande Sikula an thawhlawm semtir tur, Chhungpuinu atana itawm tak tak te hi an ni hlawm. Chungte chu chhungpuinu atana duhthu han sam ve ngawt tur chuan ‘Vana rah’ aia sang te an ni hlawm si a..val ka buai a ni ta ber e... Mahse chung vantirhkoh hawlhthlak ang maia mawi te leh ral hmaah pawh zam loh tur khawpa pasaltha hmel ang pu te chu engemaw tala 'Ram leh Hnam HNUK' khawih phah china han tal tir ve tur erawh duhthu ka lo sam ve thin...
Pa ber a ‘CHEMPUI’ hman thiam nen Kan U zawkte’n zirna run sang kai tura khawilai phairam khawpui min pansan chur chur lai kha chuan, “Aw..! An ni hi zawng hrehawm chitin reng chu an va han hnungchhawn chiang dawn emz...”,tih chu kan thinlai rila kan awh ruk ber a ni. Chhungkaw ei zawngtu Pa ber, a ‘Chempui’ hman thiam ber nena ramhnuai lam in zui ngawt te nen chuan thil inhmeh lo tak chu a ni ngei a lawm. Mahse i ti teh ang, Fur khawdur tak karah mautuai kan han khawrh, kan thian hmeichhe thenkhat te’n thosi leh vangvat tam lutuk avanga an chiai buai thinzia te kha chu mitthla hian hai ni nei tak ang maw?
Zirtawp(friday) chawhnu lamah hi chuan class kan nei tawh lova, sikul compound velah hnim sam fai tur a awm chuan engmah pawh thawkthiam loh mah ila Zirtirtu te bulah kan pa te chempui hnawl hnu, tuiek tawh takte nen chuan phur fahran hian kan sam ve thin. Kan hlim bengchhen theih thin zia te kha zirtirtu te tan pawh a ninawm ang tih lam pawh kan ngaihtuah lo, min hau lem lo te kha an fakawm! Roll call zawh chuan Nu leh Pa te hnungzui tumin an ke hniak fiah tawh mang lo fehkawng chu kan zawh thla ve zel. Fehkawnga kan hmuh remchan sava kan perh thlak te nen ‘Lo’ lamah chuan kan liam thla zut zut a. Lo kan thleng a, Thlam bula vaimim kung sang tak chu Pa ber khan a han sat thla tawp a, “Kha, naupang ho ei atan lo rawh sak teh” tih leh theh phei a rual a. Nu ber tan ‘ka la buai’ tih hmanna pawh a awm lo. Duh thala a han hem hmin zawh meuh chuan lo mawnga luite luang ker ker atanga thlifim rawn thaw heuh heuh chuan kan bianga thlantui pawh a chhem ro ta bawk nen, vaimim sa ver vawr sen hlar mai, ‘maian bai’ nen duhtawka han keih pawp pawp lai kha chuan khawdang hian rilru a luah thei mawlh lo a ni ber e. Lelte kiu leh Uleu hram ri te lam chu kan sawi lovang... Homework tih loh avanga hmawlhte nen dawhkan chunga zirtirtute’n min an khum bawrh bawrh te kha chuan nuih pawh a ti za zo lo, sazai kan tawk thin tih pawh kan lo mang nghilh der tawh. A nuam mai ni lovin kan hlimin kan thla a muang takzet a ni. Tun ang hun te hi kan tawng ve ang tih tuman kan ring pha lovang le.
Pute u, lawkss... “A huphurhawm lovang, a thiam thei a lawm, hei tunah pawh 1st div.lai ah a pass, an class zingah phei chuan a tih tha ber a sin...”, tiin an lo confirm nghal, ka ‘aw’ liam ve ta mai. An mawh awm love! Mizoramah chuan a thiam thei fal bik mi tlem te chauhin distinction & 1st div.ah an passed thei tlat. Beiseina sang tak nen college tha deuh nia kan hriatte chu kan han be kual ve a, an chhanna erawh, “Hetiang percentage hniam lutuk hi kan college-ah kan luh tir ngai lo”, tih chu an chhanna tawi fel tak a ni mai. Vairama College tha leh tha lo inkar hlat ziah chu thiante zarah kan hre ve, tu huatthu nih suh se Mizorama Open School (or IGNOU) leh Regular School in kar hlat ang vel a ni. Chuvangin college tha vak loha in luh tir chu kan hreh takzet, an zirlai chu passed pawh nih tehreng se a phenah thil fel lo tam tak a awm; a nunphung khailakin nun a chhiatpui ang tih chu kan hlauhthawn ber a ni. Chuvangchuan thei tawpin kan dawr, nawr fe hnu chuan, “Ni leh, in rawn kalna a hla si...mahse test tam tak in paltlang a ngai ang”, min ti. Test hrang hrang an han neih zawh meuh chuan mizopa chal chu a hlai leh hman hial, admission chu awlsam takin a tih thei ta mai. A kum a han vei meuh chuan, “Kan luh tir lovang che u tih mawlh ni kan hlauh”,tih chu an thupui hlapui ber a ni ta hial.
A chunga mi khi kan ‘U’ ve deuh pakhatin min hrilh dan a ni. Ka ziah lan duhna chhan ber chu Mizoram Board of School Education khian zirlaite hma an sial tawk lo hle niin ka hria. ‘Quality Education’ tiin Examiner te’n mark an ren, a thiam thei deuh te tan chuan mark pek tlem lutukin an nakin hun a tih khaihlak sak thei. Vairam college thaah chuan mark% an duh sang, mizo tam zawk hi chuan kan mark hmuhin a pha loh hrim hrim. College thaa luta mi hlawhtling tak tak tur te kha college chhe deuh hlekah admission an la thei tawk tawk, an nihna ang tur an ni pha tawh lo, hmasawn zel ai chuan hriat loh karah an hnungtawlh tan tihna a ni. Mi ropui tak tak tur te kha kan in chhuah ngawlvei tep a nih hi..? Mi ramah te chuan zirlai an strict, exam-ah erawh an in duhsak thei hle thung. Kan thian vai thenkhat ‘Class-X&XII’a mark% hmu sang tak te pawh keini ai chuan thiam zawk mahse an percentage hmasa en chuan kan inthlau vak lo. Dik tak chuan tuna Institution/University tha a lut zingah hian tam zawk chu ‘tribal quota’ deuh vek an ni. Chuvangin Mizoram Board-a Examiner te hian an tan ‘company loss’ a nih lem loh chuan mark hi ren lutuk tawh loh se, zirlaite leh thalaite tan chauh ni lovin ram leh hnam tan thil ropui tak an ti a ni. Keini a thiam thei lo tan pawh hma deuh hlekin ‘nupui fanau min lo chawmsak lawk’ a ni ve mai. Pute u, examiner mark renah hian quality education a awm tak tak em, nge, in thiam loh nge kan tling lo zawk?
Ka chiang lo tlats... Mizo te hi Ranvulh te khuahkhirh aia che thei loh leh awmhmun pawh sawn thei lo, ‘kan thlai chin’ te pala hunga lo khawsa thin kan ni. Chutiang zelin Lehkhazir ngaisang em em hnam hian ‘Ramin a mamawh em em zirna lama mi chhuanawm leh hlawhtling tak tak te’ ai chuan aw pawr deuh hlek pawha TV-a zai lawm lawm thin te’n kan rilruah hmun an chang sang zawk. Zai chu kan ngaina vek e, mahse heng aia ram&hnam tana pawimawh zawk, ram hnuk khawih thei tur kan ngaihtuah ve fo erawh a ngai a ni. Tin, mi fel leh dik te tan a, thu tak au chhuahpui thintu te ngaihsan aiah, hmui mistiri tak, nui sang chunga mi sawisel thiam leh mi rel hrat thin te hi kan lawmin rilruah hmun an chang sang zawk tawh lo maw? Tin, kan Pathian Thu sawi dan atang rengin mipuite hian ‘thu dik leh thu tak ai mah chuan a pawnlang leh a dera nun hi kan thlang tawh zawk em aw?’ a tih theih.
Sawrkar pawhina chhawr tlaka a ngaih tawh lo, a pension tir tawh te chuan Ram chhungah rorel an la tum, mi tha an tam tawh tehreng nen, ken ve awm tak..? Kohhran hruaitute’n ‘Ram leh Hnam tan’ tih a politics khalh ngil an tum laia Politician (or partician..?) te’n a tak awm si lova Pathian thu nen an han campaign ve thin te hi chu thu hran; thil tha leh dik tan ho a, inlungrual taka kalho dial dial tur kan nih laia kohhran leh politics kan then hran daih leh zel hi chu a dik ber em aw? ka ti rum rum thin. Politics fir, thianghlim leh dikah chuan Lal Isua hi a LAL ber lo maw? Nge, kan political party hi a hrihsel tawk lo zawk?
Zu leh ruihtheih thil kaihnawih te avang hian khawvel mipui lu a ti hai, ‘mi engzat chiah nge nunna chan tawh; pian sual tirin mi engzatnge ramtuilei lovah a siam tawh? Chhungkaw engzat nge nunphung khaihlakin a siam tawh a, nupa tuak engzatnge a lo phel chhiat tawh? Naupang engzatnge he khawvelah hian nu leh pa dik tak angchhungah pawh seilen tir lovin; hma lam hun tur pawh dawn ngam lo khawp hian a lo baihvai tir tawh?’ tih lam kan chhut lo. “Zu hi a sual e, sual love” tihah kan la in hnial buai. Thenkhat mahni in ti mualpho tawk leka “Zu hi in thiam chuan a hrisel e, sap ho chuan...ram dang te chuan...chu e, kha e...” kan la ti reng te hi chu ngaihtuah that a ngai e. Kristian kan ni a, a sual leh sual lo lam chu kan sawi lovang, Pathian duhzawng hrechiang duh kan awm pawhin Bible zir chian a him ber.
Duhthlanna sang ber..? Zirlai thiam tak tak te hi Mizoram ngeia hnathawh an chak, mahse in hlawh ve na tur eng company/firm/factory tha mah awm hek loh leh, hreh chung chung Zoram chhuahsanin vairam khawharthlak tak,(bomb puak hlau chung...?) khawilai companyah emaw a chhia leh tha pawh dawn thei lovin an thawk. Hei hi hrethiam lovin mi tam takin state danga hnathawk an awm ve chu intihtheihnan kan la hmang zui. Power supply pawh mahnia la hnianghnar thei lo leh thalaite infiamna tur facilities tha pawh Mizoram sawrkarin a la din ve thei lo chu zah na chang kan hriat a hun ve tawh viau, mizo thalaite hian kan dem tawh takzet a ni. Hun engemaw chen chhungte hmuh phak lova han awm bo hnu chuan lunglengin an khua te a har ve thin. Thiante kawm chak mahse hunawl an neih tlem avangin an thawhpui tih loh chu kawm reng an har. Thawhpui te nena nitin han in hmu ve reng na na chu le, hnamdang leh hnampui pawh thliar hrang hman lovin nula leh tlangval inkara tumah zirtir ngai vak lo ‘induhna leh hmangaihna’ chu awlsam tein a lo piang. A bikin hmeichhe awmnem zawk chu vairam zan reh leh tihbaihawm tak karah vengtu leh an tana rinawm tur an thlan ve a tul. Mit mei ven tur awm hek loh le, mihring kan nihna angin chetsual tawk kan awm chawk thin. Nu leh pa tana hriat chakawm loh tak tak pawh a awm, a chang phei chuan thihna hial a thlen thin. A then hrethiam lovin an ni maha rilru hah tawh nak alaiin an hnunglam atangin kan rel a, an tukkhum kan liak hrep leh nghal. Ni e, thalaite nawmchen kan tum lutuk vang te pawh a ni thei e, mahse a bulpui ber ni a lang chu kan ram rethei lutuk hi thalaite tan hmun a la chep hrih vang zawk niin a lang. Tin, aia upa zir zo, hnathawka tangkhang hrih te che vel leh an khawsak dan chu kan hre ve nel nual. Zirlai kum lama la naupang zawk te kan nih hlawm avangin kan lo awt ve ringawt thin. Zirlai ngaih pawimawh chu sawi loh, ral leh lam thil min suangtuah tir a, tum leh duhthlan reng vang pawh ni lovin kuang lovah min nawr lut, tum loh ram min thlen tir thin. A tawpah zirlai kan thlauh thla, kan tan chhiatna a lo ni reng si, kan fimkhur tlan a ngai e. Miin a chenpuite zinga a zahawmna a hloh aia tlakchhiat leh zualna tur hi khawvelah hian a awm thei ngai dawn em ni? Heng hi thalaite dinhmun duhawm loh tak chu a ni a, min veng theitu leh mawhphur tu, a khaitupa ber chu ram inrelbawlna kengkawhtu te kan ti lo thei lo, thalaite lo dem ve ngawt suh. Engtikah nge mahni ram ngeiah hian lungmuang takin an thawk ve theih dawn le?
Zoram rorelna ah thalaite chanvo Kawng dangah chuan Thalaite an changkang tawh, tam takin nawmsip bawl hrih mah ila a then tam tak, mahni chauh in ngaihtuah lova ‘Ram leh Hnam tan enge ka tangkai ve ang?’ tih rilru pu an tam tawh. Kan ram hi rilru chhungril lamah a dam tawh lova, mizo society hi ‘thawidam leh venhim a ngai’ ti pawl an awm. An zir nasain an chhiar zau, khawvel thil kalphung an zir nasa, Ram siamthat duhna an rilruah a lian tawh hle a ni. Chutilaiin democracy hmang sual tep avanga party thu lian lutuk hian an tan hmun a siam sak thei lo. Mipuiin ning ve deuh tawh mahse senior zawk te’n an ‘keipui sa hauh’ tlat hrih chuan an tan kawng a awm lo. Ram dang chu sawi loh, India ram ngei ah pawh parliament house-a rorel ve thei turin thalai tan hmun an kian ve, film star tam tak pawhin ram an vei, luh chilh tawk pawh an awm bawk. Keini Zoram erawh he lamah kan la beng var lo deuh niin a lang. India ram lalber President pawh hmeichhia a ni, ram inrelbawlna lama hotu pawh hmeichhia tho. Hmeichhia te hi ‘i chawisang ang u‘ ka tihna a ni lo, ram leh hnam tana an thawk ve thei a nih chuan Zoram Rorelna Khawlah hian hmun kan kian a, kan telh ve a hun hle a ni. Hmeichhia pawh nise dik leh tha taka ro an rel theih chuan a tluk a awm lo, eiruk leh sawi neuh neuh ngah tawh tak, mipa kan paih thlak ngam ve a hun tawh. ‘Ram siamthat hi party member ngah leh manifesto-ah a in nghat ber lova, rorelna kengkawhtu, a mihring thatna leh felna ah zawk a ni’. Chuvangin an sulhnu (background) enin ram tana mi rinawm loa kan hriat chu eng party pawh, enganga politics-a lo senior pawh nise kan namthlak ngam a hun tawh hle.
Revolution mak dangdai Tunlai khawvel hi ‘thalai te khawvel’ tih hialin hming an phuah tawh. ‘Technology hian khawvel a thunun (controlled) tawh’ tih ila kan sawi sual tam em lovang chu maw? He khawvel hmasawnna tura hmanraw pawimawh tak hi thalaite thuhnuaiah a awm mek a ni. Chuvangin thalaite duhthawh a na; lungawi tawk loh hun an la nei ang. Chumi hunah chuan ram leh Hnam thatna tur a ni phawt chuan thih ngamin an beih dawn. Thalai intelkhawm chuan ram siam that nan media, NGO’s leh kohhran te nen ngei pawh ‘remna sa ui tanin’ hma an la thei. Chuti hunah chuan ‘tuna politician ropuia kan ngaih te hi hmanlai ‘CHHIAHKHAWNTU’ te ang maia kan zah loh hun a la thleng thei’. Election hunah, “hei chu eiruk hmang, mi rinawm lo, rethei te hmakhua ngai lo, khua leh tui thatna aia party hmangaih zawk, thalaite a ngaihsak lo, hei chu..etc.” tiin an vote hlu leh zahawm tak thlaknan chuan an iai ang. Inthlan niah te ‘band’ hial hawihawt an duh anga, tuna kan politician zahawm tak tak te hi kan chhuah ‘Chakai’ palh ang tih erawh a hlauhawm khawp. Tun atanga thawidam a nih loh chuan mizo society hi hei ai hian a bawlhhlawh zual anga, mizo thlalak mak pui pui te pawh kawmcharah kan pho nual ang tih a hlauhawm. Hetiang a nih reng chuan inrikrapna leh chhun-zan zawma tualthat rengna a chhuak lovang tih tunge sawi thei ang le?
A tlangkawm ve ang Tunlai Mizo Thalai te hun hi a laklawh lai tak a ni, kan neih hian la pha hrih lo mahse a tha emaw tha lo emaw thil tam tak kan tem ve nual tawh. Kan thinlungah hian sawichhuah thiam har tak, mahse kan vei em em a tam lutuk. Chaw bar a la hun hma lawk, naupangin an chawhmeh duh zawng tak an hmeh dawn vanga ei chak tawh si in ninawm khawpa bengchheng siama an tei an tei sek tawh ang hi a ni. Hmu reng si ban phak thei lo, au reng si thawm hriat theih loh te. Lak sawn theih loh mahse min dal tlat te, hmuh tur awm si lova min hliah tlat te, paih thlak theih loh min delh tlat te, ping si lova min hnawh tlat nun te hi. Sawifiah thiam lo mahila kan hmasawn zel tur atana min dangtu bang, kal kan theih loh tur sut tlang ngai hi a awm tlat. Chutiang hun thawpik thlak tak chu tuna Mizo Thalaite hian kan hmang mek a ni. He hun hi kalsana bawhkan thei chi a ni si lova, chuvangin tuna kan ram nu leh pa chan min chan sak mek te hian an thlir leh enkawl thiam a hun tak meuh a ni. He thalaite khawvel boruak inlumlet lai tak hi hmanhmawh loa rinawm leh dawhthei taka nghah thiam chauh ni lovin, socially, politically, educationally, economically,etc.nen tih takzeta thalaite’n kan beih ve hi kan tihtur pawimawh hmasak ber a ni ve lo maw? ..chul tur pawha la vul chhin loh nun nguai leh chauh khawhar tak, thliak tur leh uai tur pawha la par chhin eih lo kan thatlai nun te hi engtikah tak par chhuak ve ang maw?
{He thuziak hi VIRTHLILENG(HMA 3rd Annual Magazine, 2008) atanga lakchhawn a ni-Admin}
Copyright 2007. All Rights Reserved. |