|
UPSC in a exam a buatsaih Civil Service exam a, chuta harsatna engkim paltang hi thilawl ai a nilo tih chu competition khawvel a intlansiak mek Mizo fate hian kan hrechiang ta tawlh tawlh mai. Mithiam an tam tawlh tawlh a, a ber nih a harsa telh telh. Hyderabad ah hian lehkhazirin mitam tak an lo awm tawh thin a, hlawhtling tak a zo ta te, hlawhtling talo te kan awm nual. Lehkha zir hi thil namai a nilo a, lehkhathiam a nihna ang a hman pawh a awlai chuanglo. Hyderbad Mizote zingah hian Mizo nula pahnih Mizo hnam ang pawh a kan chhuan tur thawkrima, mahni nawm tih zawng te phatsan a taima tak a zir a hlawhtling ta an awm a. Midang tamtak sawi tur te chu tam mahse an ni hi All India exam a harsa ber a kan ngaih Civil Service paltlang tu te an ni miau a, chhuang takin an chanchin kan tarlang duh a ni. An pahnih hlawhtlin na hi Mizo thalai te tan chona liantak ni mawlh rawh se.
Kan chhuan em em te chu : Nl, Dr.Christina Zothanpari Chawngthu, IAS leh Nl Muanpuii Saiawi, IFS te an ni.

Nl. Dr. Christina Zothanpari Chawngthu, IAS Kum 2001 Civil Service exam ah khan Hyderabad Mizo te atangin candidate kan nei ve nual a. Result a lo chhuak ta a le, Kan beisei ang ngei in Tete-i chuan IAS tha takin a passed a, chumai a nilo All India ranking 35 na a ni hial a. Mizo fate zingah hetiang record hi tumah an la awm ngailo.
A tun hmalam hun :
A pa chu Pu, C Dothanga IPS tun a Addl. Director General of police ni mek hi a ni a. A nu chu Pi Chawngmawii ( Thakthing Damveng, Aizawl Pu Chawngliana fanu a ni ).An fate zinga tlum ber a ni. Middle School leh High School hi chu Andhra Pradesh District hrang hrang a pa an post na a piangah a zir ve mai thin a. Kum 1991 khan St Paul's High School Aizawl atangin pawl sawm distinction ah a pass a, top ten ah a lang pha hial a ni. A zirna ah hian a ti tha ber a ni deuh zel thin. Kum 1999 khan Osmania Medical College atangin MBBS tha takin a zo a, PG zawm leh tum a ain buatsaih laiin apa fuihna avangin Civil Service exam turin a in buatsaih ta a.
A Inbuatsaih tan : RC Reddy IAS Study Circle Hyderabad ah a zawm nghal vat a, councelling an neihpui hnu ah "Medicine" paper chu la lo turin an lo fuih a, achhan chu professional ho nen an in el dawn a, a ni MBBS ve mai tan chuan a khum theih an beisei pui lo a ni. Tichuan subject thar diai Public administration an lak tir ta zawk a. Feb 2002 atang khan regular takin coaching a kal tan ta a. Preliminary exam chu a tling ta mai a. July thla atang chuan Delhi ah Inter-Action ah coaching a kal ta nghal a. He coaching centre ah hian an hrual ngun hle. Tichuan Mains exam tur chuan a inbuatsaih ta char char a. Mahse.. an hotute chuan exam an phal ta tlatlo, tun a i exam chuan i tling tho ang a IAS pawh lo nila cadre tha pawh i hmulo ang, kan coach ngun ang che ang a, IAS topper zingah i tling em em ang ti in an rawn a.
Chinchanng hriat ve atan tiin Mains exam chu a pe ta tho a, Mains result a lo chhuah chuan a lo tling ta ngei a. Coaching Centre Delhi a ho tu ten an ko nghal a, interview te an zirtir nghal char char a. Board member te, chairman tur te an theih ang a hriat lawk an tum a, an background leh mizia te a tam thei ang berin hriat lawk an tum a. Board hrang hrang 5 vel lai an thu dawn a, Board Chairman turte an theih ang ang a an rin hriat hnu chuan assessment an siam a. "Hemi board ah hi chuan Chairma tur chu, chu mi kha mi chu a ni anga, a background pawh chutiang chu a ni e. Chu chuan mark a pe chhe ngailo a, vantlang tan 50%, ati tha deuh tan 70%-80% awlsam takina pe mai thin. Board dang chairman erawh chu mark a pe tha lo mai niloin candidate te chhaih buai a ching a, a duhloh zawng pawh sawi theih a ni lo, fimkhur hle a ngai ang ti in an hrilh lawk vek a ni. Tin, current affairs leh world and national issues reng reng ananalyse puiin interview na-a discuss dan tur an zirtir a, chutah an interview chhin ta thin a, mark pe in, a hnuah an sawi ho leh thin, chhiartur a tam ngaihtuah tur a tam rilru a inkap tunin interview chu a hmuak thleng ta a ni.
Interview ni a lo thleng ta : Interview huna a hak tur a u David Zothanpuia Chawngthu IRS a leh a pa ten an ruahman salwar te ha maise an tih chu a ni interview ber tur chuan a duh i khaw lo mai a. Mizo puanbih ngei a UPSC interview Board te hmachhawn chu a thlang zawk tlat a ni. Apa te chuan" Mizo puan i bih chuan Mizo culture, customs, history, geography etc tamtak an zawt ang che ang a, i hre awm silo a" an tih pawhin " a pawilo theih tawp ka chhuah ve mai ang" atih avangin mizo nula inchei dik takin a lut ve ta a ni. interview hun hi May thla tir lumlai tak a ni a. UPSC Delhi ah tlai dar 5 ah an ko ta a, interview hun hma darkar khat ah a pa nen UPSC office chu an va thleng a, Christina chu dar 5 chuan UPSC room chhung a tang chuan a lo chhuak leh zawk a. " Chairman thalo ber mai an tih hma ah ka in lan a ngai, tlai dar 5:30 pm velah kan tan dawn chauh, min lo tawngtai pui dawn nia" a ti a a lut leh ta a. Interview na ah chuan an ko lut hnuhnung ber a. Midangte hi chu a tlangpuiin minutes 18-20 vel an kawl tlangpui a, ani hi minutes 25 vel an kawl a ni. Interview na ah hian Current affairs, Mizoram chanchin te, medical terminology te an zawt hlawm a. An interview tawp lamah chuan member pakhat in zawhna a siam leh a chairman ber chuan "A ngai tawhlo, kal tawh rawh ka ti che a ni lawm ni, eng nga ti nge i la thut reng' ti in a vin khur khur a. Member pakhat chuan "zawhna pakhat ka han zawt leh duh mai a nia" a tih pawhin " a tawk tawh' a ti tlat si a. Christina chu a tho a "thank you, sir" ti in a chhuahsan ta a. A pa pawn a lo nghak tu a va hmuh chuan " ka ti chhia pawh a ni hran palo a, mahse mark ka hmu chhe hle ang, kan chairman a harsa lutuk" a ti a athinur hle nghe nghe. Result a lo chhuah chuan a beisei ai sang daih a lo hmu lawi si a !
Hun lawm awm : Civil Service Exam result chu 16th May 2001 a lo chhuah chuan Christina chu, Civil service preliminary exam turin a buai hle tawh a, a result chhuak pawh chu a ngaihsak hman tawhlo. A tuk lawk a prelims examna hmun enthli thlai turin a u Grace i chu a kal a, chutia a thang hlan chuan Pu Lalremruata, IA&AS Pu Rozika fapa chuan Christina tlin thu chu phone in a rawn hrilh ta a nih chu. " Congratulation, IAS i passed e, 35na a ni e!" ti in. a nu chuan a thil hriat chu ringhlel takin a u Grace i chu " Tetei result a chhuak a, han enchhin teh" ti in cell in a va bia a. Computer centre hnai berah chuan a lut a, a en ta nghal a. A dan panngai in a hnuai lam a tangin a enchho den den a 200 na thleng a en a la awm ta silo ( All India list hi 427 a ni ) Bei tih dawn nan reng reng pawh ti in a chunglam a tangin a en ve ta thung a. Chutah 35 na ah chuan Dr. Christina Chawngthu tih chu a lo chuang kalh a. In lam a nu a va hrilh nghal a. Pathian hnenah lawmthu sawi mawlh mawlh in an nufa za chuan an tawngtai a. A result hian Zoram dung leh vang a fan chhuak nghal a. A thawrimna chuan a chawimawi let ve thung ta a ni.
----------------------------------------------------------------------------------------- Nl. Muanpuii Saiawi, IFS A chanchin ziaktu Dr.C.Dothanga IPS (rtd)
Nl Muanpuii Saiawi hi a tet laiin a ute ka hriat angin ka hre lova. Kum 1997 vel kha ni ta in ka hria, Bombay tangin Hyderabad-ah a rawn zin a, kan inah a thleng a, hruai leh buaipui ngailovin a hawna tur ticket thlengin a tihtur te a tifel vek a, nula feltak chu a ni.Muapuii hi ka hriatchian leh zualna chu Celebrant Singers USA ka zawm tirh a tangin a ni ber. A hnudeuhvah, America zaipawl hmingthang tak " The Celebrant Singers" ten North East a tan Convener leh Advisor ah min hman tak avangin rawtna pahnih ka siam a, chungte chu- 1. Celebrant Singers Decentralization : USA ah chauh awm lovin The Clelebrant Singer Asia, Africa, Europe, Australia or Celebrant Singers India, UK, Japan, South Korea etc, anga rawngbawlna ti zau turin. 2. India ram an remti ve ve a, a pahnihna hi tih a ngai ta a.
India ram atanga zaithiam han thlan chhuah meuh chu a lo namai lova, North East atang zawk in ni rih mai se ka tih pawh an remti thova. North East atanga zaithiam 5 thlan pawh chu a lo namenlohle a, chuangin "Tun tum chu Mizoram atang chauhvin ni mai teh se", ka tih pawh chu an remti leh zel a. Tichuan Mizo tlangval 1 leh nula 4 kan thlang chhuak ta a, Selection Committee in, Pu Lalfakzuala, IAS Chief Secretary inah, a nupui Pi Lalnipuii hovin kan thlang ta a. Nula Muanpuii hi kan thlan te zing a mi chu a ni.
Muanpuii hian Civil Service te pawh hi exam ve chu a rilruk deuh tih min hrilh a, mahse "I thatlai hian Celebrant Singers atangin Missionary hna han thawk phawt teh," ka tih chu a remti thlap a ni. Tichuan Celebrant Singers USA atangin rawng a bawl ta a, khawvel ram hrang hrangah a kal ta a. Amah Muanpuii hian tunhma in sapram atangin Piano lamah Special Qualification a lo nei der tawh a, A thiam hle reng a ni. Zorama Celebrant Singers 2000-1 a an lo kal tum pawh khan a rawn tel a. a hnu ah phei chuan an Team Leader a ni hial nghe nghe a ni. Kum hnih Celebrant Singers USA - a term a zawh hnu hian Hyderabad ah a u Ramdinsanga bulah a rawn khawsa a, French tawngte a zir thiam vek a, inhlawh nan a zirtir thin a. Civil Service exam te pawh a rilru ah a awm fova, mahse a chhungte hian an rawn (encourage) vak lova, "I mit a that loh avangin i tih chi ani lovang," an tih san mai thin. Kan in lama a rawn len nikhua hian kan lo fuih thin a, kan nu hnehah, "Chu, Aunty, ka tih theih ve tak tak in ring a maw?" a ti thin. Kan nu chawn, 'Thei em em ang, mit that vak a ngai hleinem, IAS atan te chuan, IPS ah an duhtui mai alawm," tiin a chang thin. Tichuan caoching a zawm ve ta a, a rilru zawng zawng pe in YWCA ah te room luahin a zir ta char char a, a thawkrim hle a ni. Mizo Civil Service Coaching kalte tih phur nan Rs.500 /- theuh ka sem a (ka thian Jagruthi Education Society ka tihtir a). Tin, General Knowledge bu chhah leh tangako Rs 500 man vel lai chu candidate thenkhat te ka pe a. Muanpuii pawh ka pe bawk a ni. Ani hi a lawm thiam hle.
Tichuan a vawikhat exam naah a inziak tling ta mai a, interview turin coaching te a la nghal a. Final result a lo chhuak a, IAAS (Indian Audit & Accounts Service) a tling ta a. Amah pawh a lawmthiam, "Hna tha pawh hmu zo lovin hetiang Class I Service kan hmu thei te chu a lawmawm lutuk. IAAS te phei chu service tha tak a ni a ka lawm em em a ni. IAS chu ka ziak leh tho vang," a ti a ni. A ziak leh ngei a, IRS (Indian Revenue Service) ah a tling leh a, mahse IAAS an training lai anih vangin a zawm duh ta lova. Mi tumruh Nl.Muanpuii hian a vawithumna atan a kum leh ah pawh Civil Service exam hi ziak leh in a tlin tawhna aia sang daiha in vawrh chhovin IFS (Indian Foreign Service) ah a tling chho leh ta ani. Mizo zingah ani tih lo hi chu Indian Civil Service ah vawi thum tling tluan chhuak parh sawi tur an la awm lo. Mizoram lama chanchinbu mi ten an tarlan dan takin “Nl.Muanpuii hian Civil Service exam ah hard trick a siam a ni”. Tichuan IAAS atangin IFS probationary training nei tha leh in an trainning an han zawh meuh chuan India ram history thar a siam chhuak ta reng mai. IFS probation trainning ah hian course hrang hrang ah trainee te tan zirlai leh project hrang hrang tih tir anni thin a. Chung zawng zawng ah chuan a batchmate te tluk rual lohvin Gold Medal leh Silver Medal pek ani a, hetianga medal pahnih ngawt mimal in a lak hi India ram IFS probationary trainning neih tawh zawng zawng ah thil la awm ngailo niin Mizo Nula Muanpuii hian record thar a siam ta a ni. Heng a medal dawn te hi an mahni batch IFS probationary training kharna inkhawm ropui takin Delhi ah neih ani a chutah chuan Union Minister for Railway leh India rama politician lar ber pawl Sri.Laloo Prasad Yadav hnen atangin a dawng ta a ni. Tunah hian IFS officer anih hnu a a service na hmasaber atan Seoul (S.Korea) Indian Embassy-ah Third secretary in post a ni.
Keini Hyderabad Mizo Association te chuan NI Muanpuii Saiawi hi kan chhuang khawp mai. Khawi hmun ah pawh thehchhuah tlak nin kan hria. World Forum thlengin kan cho ve a ni. Tlin loh a nei bikin kan hre lo. Hei aia pawimawh zawk chu Pathian ringtu leh a rinna hmang zai zel thin tu a nihna hi a ni. Hyderabad Mizo Christian Fellowship - ah ka tha chhang dawltu ber te zinga pakhat a ni. A mawhphurhna a pha ngai lo. A phur em em zawk thin a. "Ti zawk chuan ti ila," tite in rawt na a siam fova, ka thil duh loh zawng deuh leh ka lungnihlohna te min hriatthiampui hle thin. Christmas programme, New Year programmes etc. a tangkai hle thin. HMCF ah Programme Secretary te a ni thin a, North East Christian fellowship - ah phei chuan Chief Co-ordinator- as hial kan hmanga, Meeting te a Chair fova, a tirah chuan a zak deuh thin na a, a hnu lamah chuan hneh takin a kaihruai thiam tawh a ni. A talent ka hmuh avangin he nula hi training pek that ka duh a ni. Muanpuii hi chu ka fanu ang deuh hian ka en a, important function - a kan nu a kal theith loh te hian ka hruai zauh zauh va, a tan training leg experience a tan a that ka rin vang a ni. Midang hnen atanga ka hriat leh dan in, Hyderabad Hotal that Sheraton Grand Kakatiya - a ka kapui thu pawh hi a sawi zauh zuah thin ni awm tak a ni. A ni tak a, Sr. All India Service Officers te pawh hi an that deuh lam a an chet zia leh tawngkam (an ka) te hi a mak thei in hriat reng tlak a ni fo reng a ni.
Tlawmngaihna thu leh thangpui khua-a thenrual hnai deuh ten ruai ei tur a min sawm thu leh tlawmngaih vang a ka tan nasat zia leh ka kawr kepte ( Kawrkilh) tlaphung a tan ka lak dan te leh min phhih chhuah tak si ah chuan ka va ei teuh lawisi thu te ka hrilh chu ngaihnawm hi a ti thei khawp a, hmundangah pawh, " Uncle Dothanga chu tlawmngai thei tak a ni a, chawei tur pawhin kawr tet vek khawpin a tang thin, tiin a sawi ve thin tih mi ka atangin ka lo hre bawk. Ama hna tur leh pawimawh dang kalsan a kum 2 reng Celebrant Singers zawm a, Pathian rawngbawl hmasa phawt Nl. Muanpuii Saiawi hi Pathianin a ensan ngailo a, " A ni chu tui luang kiang a thingphun, a hun te a rah thin, a hnah pawh uai ngai lo ang hi a ni a, a thil tih a piang chu a hmuingil zel ang' tih Sam in a sawi thin kha a ni. Pathianin a rawngbawltu te chu a ensan ngailo a, nasa takin mal a sawm a, a chawimawi zawk thin. Mitamtak thlarau lalpa hnena hruaitu a nisi a. Khawvel tawp hunah chuan mitin an thiltih ang zel a rorelsak an ni ang tih ziak a ni a, lalpa hnena thlarau hruai thin tu te chuan mark an hmusang dawn a ni. Thil thlawn pek leh mirethei te tanpui thin tu mark pawh hi a sang hle ang, mahse " Tin heng zing a ropui ber chu hmangaihna ani " Paul'an a tih ang deuh khan Lalpa hnena thlarau bo hruai thin te percentage chu a va sang bik dawn em ! Distinction ah a pass tir ngei ang a, chungte tana Lalpan lallukhum a pekah chuan chawimawina arsi a chuang dawn si a.
Nl Muanpuii Saiawi hi Hyderabad Mizo te hian kan chhuang ve hle a nia. Mizo nula ah chuan sang lam, ria thlerh thlawrh, chet vel zei leh lehkhathiam, keyboard leh piano international level a thiam phak, hawihhawm leh mi in ngaitlawm, mibiangbiak thiam leh tlawmngai elkhen, tlukloh rim nam hrim hrim a ni. A chik peih a piangin a that zia an hria ang. Kum 2 reng a thiltih tum Civil Service exam thei lek lova kawng dang a zawh a Celebrant Singers a zawm ta daih hian, ka rilru a ti hreawma, Civil Service a tlin hian ka thaw huai a ni.
Thubelh: Muanpuii Saiawi IFS hi India Embassy Seoul South Korea-ah Third Secretary in post mek a ni
|